Heksen in de kunst tot 1600

Heksen spreken enorm aan tot de verbeelding en dat al eeuwen lang! Vanaf 1565 onder invloed van Bruegel is het beeld van de heks geworden tot een stereotype: De oude, lelijke heks – met of zonder puntmuts – die in de ketel roert en de jonge naakte heks die met de bezemsteel door de schoorsteen naar buiten vliegt. Meestal is ze vergezeld door een zwarte kat en de duivel is aanwezig in de vorm van een bok. (1)

Hieronder vindt je een – zo goed als volledige – verzameling van de oudste afbeeldingen die we kennen van heksen in Europa. Je zal merken dat al veel van de stereotype elementen aanwezig zijn, maar dat er ook duidelijke afwijkingen zijn. Heksen rijden op draken, geiten, hooivorken en zelfs penissen en zo nu en dan ook op een bezemsteel en ze gaan nog helemaal niet via de schoorsteen! Vooral de afbeeldingen van Hans Baldung Grien zijn zeer opmerkelijk hier heb ik daarom een apart artikel aan gewijd. Maak maar es een rondwandeling in deze tentoonstelling over de wondere wereld van de middeleeuwse en vroeg-moderne hekserij!

danwitch1300s-300x220
ca. 1280 Schleswig muurschildering in de Dom

hexen mural schleswig church ca1450

ca. 1280 Schleswig muurschildering in de Dom

Caped-witch-riding-goat-and-whirling-a-hare-relief-from-door-of-Lyons-Cathedral.-Directly-opposite-another-panel

ca. 1300 Lyon (Frankrijk) op de deur van de kathedraal Saint Jean Baptiste: Heks rijdt op een bok en houdt een haas in haar hand

010

ca. 1300 Lyon (Frankrijk) op de deur van de kathedraal Saint Jean Baptiste: Naakte vrouw met knook en gigantische paddestoel

009

ca. 1350 Auxerre (Frankrijk) op het zuidportaal van de kathedraal Saint-Etienne: Naakte vrouw op bok, mogelijk ‘Luxuria’ voorstellend.

Steen met afbeelding van heks in Halse grote kerk

14e eeuw Halle (België) Basiliek – Naakte vrouw rijdt op een eenhoorn

Champion_des_dames_Vaudoises

1451 Martin le Franc – Boekverluchting uit ‘Le champion des dames’

71134ac708b21c2fcb3a8483f910b40f

ca. 1460- 70 Boekverluchting in ‘Invectives contre la secte de vauderie’ van Johannes Tinctoris

20151008_132807 20151008_132816

ca. 1460 – 1470 Boekverluchting in ‘Invectives contre la secte de vauderie’ van Johannes Tinctoris

20151008_132729

ca. 1460 – 1470 Boekverluchting in ‘Invectives contre la secte de vauderie’ van Johannes Tinctoris

nmdgrl

ca. 1460 – 1470 Brugge – Boekverluchting in ‘Invectives contre la secte de vauderie’ van Johannes Tinctoris

Martin le Franc Le Champion des dames 1470

1470-1482 Boekverluchting in Martin le Franc – Le Champion des Dames uit Savoie (Frankrijk): Vrouwen aanbidden de duivel in de vorm van een kat

006

1470-1482 Boekverluchting in Martin le Franc – Le Champion des Dames uit Savoie (Frankrijk): Vrouwen gaan naar de sabbat

liebeszauber1470

ca. 1470 Meester van de Nederrijn (Duitsland) – Liefdestover

lippi-brau 1457

Fillipino Lippi ca. 1480 Heksen

Hieronymus_Bosch_-_Witches_-_WGA02635

ca. 1470 – 1516 Hieronymus Bosch – Heksen

cz06 molitor-1489 streghe_01cat-riding

1493 Houtsneden in Ulrich molitor – De lamiis et phitonicis mulieribus

wbr Woodcut Witches with Devil
15e eeuws (?): Heks, duivel en tovenaar vliegen op een bezemsteel een vrouw tegemoet

Durer four witches

1497 Albrecht Dürer – Vier heksen

AN00011360_001_l

ca. 1500 Albrecht Dürer: Heks rijdt achterstevoren op een bok.

Albrecht Altdorfer 1506

1506 Albrecht Altdorfer – Heksen rijden op bokken naar de sabbat

Frans vroeg 1600 uit museum Bayonne

ca. 1500-1530? Anoniem – Heks zalft zich in voor de nachtvlucht (Uit een museum te Bayonne Frankrijk)
Dit is tenminste de bewering. De beschrijving van deze tekening is zeer summier en maar op één plaats te vinden. Ik vindt hem er verdacht modern uitzien..

hbg23

1510 Hans Baldung Grien – heksensabbat

Schaufelein 1511 woodcut

1511 Hans Schaufelein – Heksen bezig met verschillende rituelen

407px-Picture_of_Airborne_Witch_by_Niklaus_Manuel_Deutsch

ca. 1513 Niklaus Manuel Deutsch – Zwevende heks

e6943dd0

1514 (of 1517) Hans Weiditz – ‘von den Unholden oder von den Hexen’ uit: Die Emeis van Von Kaysersberg

416px-Baldung_hexen_ca1514

1514 Hans Baldung Grien – Drie naakte heksen

departing-sabbath

1514 Hans Baldung Grien – Vertrek voor de sabbat

tumblr_n0rasdfO0n1qm5yeno1_500

1514 Hans Baldung Grien – Heksensabbat

hbg8

ca. 1515 Hans Baldung Grien – Heksensabbat

Hans_Baldung_-_Stehende_Hexe_mit_Ungeheuer

1515 Hans Baldung Grien – De heks en de draak

tumblr_kp3rmkn01A1qzhn4uo1_500

1515 Meester van het monogram HF (Hans Franck?) – Heksensabbat

la strega agostino veneziano ca1515

ca. 1515 Agostino Veneziano – La strega (de heks)

Niklaus_Manuel_Deutsch_-_Witch_-_Google_Art_Project

1518 Niklaus Manuel Deutsch – Pentekening van een Oude heks

weiditz-witchcraft

1518 (of 1532) Hans Weiditz – Hexe in ihrem Garten (De heks in haar tuin) Houtsnede

HBG zweihexen_1523

1523 Hans Baldung Grien – Twee heksen

van Oostsanen heks van Endor

1526 Jacob Cornelisz van Oostsanen – Saul bij de heks van Endor

Lucas Cranach melancholia 1528

1528 Lucas Cranach de Oude (ws. Wittenberg, Duitsland) – Melancholia

Cranach,_Lucas_d._Ä._-_Die_Melancholie_-_1532

1532 Lucas Cranach de Oude (Wittenberg, Duitsland) – Melancholia (andere versie)

lo stregozzo marcantonio raimondi 1530

1530 Marcantonio Raimondi – Lo stregozzo  (de heksen)

Witches-Sabbath-by-Parmigianino

ca. 1530-1540 Parmigianino – Heks rijdend op een gigantische fallus

grien_18

ca. 1534 Hans Baldung Grien – De behekste stalknecht

Gerard d Euphrates

1549 Anoniem – Satan wordt aanbeden uit: Livre de I’histoire et ancienne cronique van Gerard d’Euphrates

heks rijdt op draak Jan de Bisschop 1628

ca. 1500-1552 Jan de Bisschop (1628-1671), gewassen pentekening naar een verloren gegaan ontwerp van Frans Crabbe van Espleghem (1480-1553) – Heks veroorzaakt brand en storm

20151008_134644

1555 Houtsnede uit Olaus Magnus – Gentibus septentrionalibus – Heksen toveren storm, schipbreuk en ziekte van het vee

20151008_142356

1565 Pieter Bruegel – Jacobus bij de Tovenaar

004

1566-1570 Bartholomäus Spranger (?) – Tooveryken in een Ruwijne

002

Eind 16e eeuw Adrianus Hubertus naar Bartholomäus Spranger – Tooverijscene in een Romeinse ruïne

Onbekend 1582 heksensabbat Witches stirring up brew in caldron. From Abraham Saurs Ein Kurtze Treue Warning

1582 Anoniem Duits – Heksen brouwen iets in de ketel uit: Abraham-Saurs- Ein kurtze treue Warning

1591-witches-bring-children-to-devil

1591 Anoniem Engels – Heksen krijgen popjes van de duivel (Uit het pamflet over het proces van Agnes Sampson)

Hoogtepunten uit heksen in de kunst na 1600

800px-Frans_II_Francken_–_A_Witches'_Kitchen
ca. 1607-1610 Frans Francken (Antwerpen) – Heksenkeuken
Deze schilder heeft in zijn atelier een hele rij schilderijen met heksen gemaakt die allemaal varianten zijn op hetzelfde thema.

Opnamedatum: 2010-03-18
1608 Jacques de Gheyn II (Gravure van Andreas Stock) – Heksenbijeenkomst

Jacques de gheyn 1608 heksenkeuken
1608 Jacques de Gheyn II – Heksenkeuken

Uit Pierre de Lancre 1613

 

1613 Uit Pierre de Lancre – Description du sabbat des Sorciers

janvanderveldede tovenares 1626
1626 Jan van der Velde – De tovenares

Cornelis Saftleven Witch's Tavern

ca. 1630-1640 Cornelis Saftleven – Heksenkeuken

Heksensabbat-David-Teniers-II-1633-Museツ-de-la-Chartreuse-Douai-e1441790065269
1633 David II Teniers – Heksensabbat

David Teniers Hekserij onder de galg
ca. 1633-1640 David Teniers – Hekserij onder de galg

Salvator_Rosa_witches
1646 Salvator Rosa – Witches at their incantations

FranciscoGoya_WitchesSabbath
1798 Francisko Goya – Heksensabbat

Antoine-Wiertz-Young-sorceress-La-jeune-sorciere-1857
1857 Antoine Wiertz – La jeune Sorcière

Falero departure

1878 Luis Ricardo Falero – Departure of the witches

Beware O malley 1913
1913 Power O’ Malley – Beware the beautiful witch

 

1) Vrij snel na het tot stand komen van deze pagina kreeg ik het voortreffelijke boek ‘Vrouwen op den besem en derghelijck gespoock’ van Renilde Vervoort in mijn bezit. Als ik deze eerder had ingezien had mij dat heel wat werk gescheeld! Dit boek is een aanrader voor ieder die geïnteresseerd is in heksenafbeeldingen. Vrijwel elke afbeelding op deze pagina staat ook in dit boek en meer..