De vrouw van Sinterklaas

Door Abe de Verteller op

 

Zwarte-Piet-pak-dame-fluweel-rood-blauwEen van de grootste schandalen rondom het fenomeen Sinterklaas is wel de levensgrote kans dat de Sint stiekem een vrouw heeft! Dit is volkomen taboe voor een celibataire bisschop. Maar in die grote schare van Zwarte Pieten valt één vrouwelijke Piet, die wat extra aandacht besteedt aan de Sint, niet op.. Meestal gaat deze Sinterklazina incognito door het leven. Echter in Zuid-Duitsland gebeurt dit nog openlijk en loopt het ‘Nicolaaswijf’ (Nikolaweibl) vrolijk naast Sinterklaas.. In de negentiende eeuw kwam de vrouw van sint Nicolaas nog voor in Friesland en in Limburg. In Friesland heette ze Sintele-Zij; ‘Sinterklaas speelt in alle huizen de baas, Sintele Zij gaat alle huizen voorbij’ zegt een volksrijmpje. Zij zou de drie avonden na het Sinterklaasfeest rond de huizen sluipen om te kijken hoe de kinderen zich gedroegen nu ze de kado’s al hadden gekregen! (1) Net als het Duitse Nicolaaswijf zegt de naam Sintele Zij niet veel meer dan dat het om de vrouw van de Sint gaat.

Buttnmandl-mit-Nikolaus-und-Nikoloweibi-a19201226

Het Nikolaweib naast Nicolaas

In Limburg heet ze Sinte-Barbara of Sinte-Berb. Zij is de vrouw of de huishoudster van Sinterklaas. Daar kregen de kinderen – in de vroeg twintigste eeuw – geen snoep in de schoen, maar zij vroegen dit aan Sint Barbara. Echter Barbara betekend niets anders dan barbaars onverstaanbaar gebrabbel. Het lijkt alsof de ware naam van de vrouw van Sinterklaas is weggemoffeld! De connectie tussen sint Barbara en sint Nicolaas is verder snel te leggen. Ook zij is een heilige uit de vierde eeuw uit Klein-Azië en wel uit Nicomedië. Haar naamdag wordt gevierd op de dag voor het feest van Sinterklaas; 4 december! (2)

Sint Barbara

SaintBarbaraTowerOm achter haar ware naam te komen is het handig om te veronderstellen dat sint Barbara een gekerstende godin betreft. Haar belangrijkste embleem is een toren, omdat zij volgens haar legende in een toren opgesloten was. Vele godinnen uit het nabije oosten droegen ook een toren (maar dan als kroon) bij zich, waaronder Tyche (die ook in de bisschopsstad Myra werd vereerd) Rhea, Dea Syria, Artemis en Cybele. Deze toren stond voor haar functie als beschermster van steden en beschaving. Artemis en Cybele staan ook bekend om hun zwarte steen die uit het middelpunt der hemel als een meteoriet naar beneden op aarde is geworpen. De godin is hier gelijk aan de steen als beginpunt van de schepping en daarmee de beschaving. Barbara was een voor de hand liggende naam voor de godin van een vreemd volk, waar de Romeinen  de taal niet van konden verstaan. (3) Mogelijk heeft deze Barbara ook een connectie met de vrouwelijke cadeaubrengers Perchta uit Zuid-Duitsland en Befana uit Italië.

Perchta

De Sint is zeker niet de enige cadeaubrenger uit de midwintertijd in Europa! In Zuid-Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland kent men een  heks-achtige gestalte met de naam Perchta, Bertha, Berchtel of Butzenbrecht. Haar naam betekend glanzend. Oorspronkelijk was zij de Godin Perchta die te vergelijken is met Holda. Beiden worden ook wel aangeduid als aanvoersters van de Wilde Jacht. Perchta beloond de vlijtigen, maar straft de luien. Met Driekoningen (6 januari) gaat zij op zoek naar stoute kinderen om hun buiken open te rijten, de ingewanden leeg te halen en de leegte op te vullen met stro. De goede kinderen krijgen een zilveren muntje. Perchta komt ook in een veelvoud voor als De Perchten. Deze figuren dragen dieren- of heksenmaskers en gaan ‘s-avonds met driekoningen in optocht door de straten. Er zijn mooie en lelijke Perchten. De lelijke Perchten dragen maskers met hoorns, koehuiden en bellen. De Perchten in de optocht lijken qua uiterlijk sterk op Krampus en Klaubauf, maar terwijl dezen mannelijke duivels zijn, is Percht toch echt Frau Percht. (4)

Frau_Percht_75_dpipercht3perchten274928

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Befana uit Italië

befanaBefana is een Italiaanse heks die in de nacht van Driekoningen (5 januari) stiekem ‘s-nachts cadeau’s brengt aan de gehoorzame kinderen. Moeders dreigen hun kinderen dat als ze niet braaf zijn, Befana komt om ze op te eten! Haar naam zou afgeleid zijn van Epifanie, een andere naam voor Driekoningen. Epifanie is het woord voor een goddelijke ingeving of manifestatie. In dit geval de openbaring of manifestatie van het goddelijke Christuskind aan de drie wijzen. Befana zou een voortzetting kunnen zijn van de Romeinse godin van het Nieuwe Jaar Strenua. De cadeau’s die de Romeinen elkaar gaven met Nieuwjaar heetten naar deze Godin Strenae. Zowel bij Strenua als bij Befana  kregen de kinderen vroeger vijgen, dadels en honing.
Befana vult de sokken van de kinderen met snoep of kool al naargelang ze braaf of stout zijn geweest. Zij draagt een sjaal om het hoofd en is met roet bedekt, omdat zij door de schoorsteen gaat om de cadeaus te brengen. Ze draagt een bezemsteel bij zich om op te vliegen, maar ook om de kinderen die haar betrappen er een mep mee te kunnen geven. Volgens de legende vroegen de Drie Koningen haar om mee te gaan naar het Kerstkind, maar zij weigerde. Sindsdien zwerft zij eeuwig rond op zoek naar het Christuskind en brengt nu cadeau’s aan andere kinderen. Zij is mogelijk verwant aan Percht. (5) Beide heks-achtige gestaltes hebben geen man nodig om hun nachtelijke rondes te doen.

De wilde jacht

wild huntEen bijzondere connectie tussen Perchta en Nicolaas is dat ze beiden worden genoemd als aanvoerders van de Wilde Jacht, ook al jagen ze nooit samen. Deze Wilde Jacht betreft een geestenleger dat juist vooral tussen kerst en oud- en nieuw in de lucht voortraast samen met honden en paarden op jacht naar iets, al is niet duidelijk naar wat precies. Hierbij moet wel worden aangemerkt  dat er vele namen zijn van aanvoerders van de Wilde jacht.  Holda, Odin, Koning Karel, Arthur en Barbarossa worden veel vaker genoemd. Sint Nicolaas komt voor als de aanvoerder van de Wilde Jacht of het Wilde Heir in de Saksenkroniek uit 1248 en ook in Overijssel zei men – als het begin december stormde – dat St. Nicolaas met zijn knecht door de lucht joegen. (6) Er is ook een sterk gegrond vermoeden dat het ‘makkers staakt uw wild geraas‘ uit het sinterklaaslied ‘zie de maan schijnt door de bomen‘ een verwijzing is naar deze wilde jacht en het lawaai wat zij voortbrengt.. Waarschijnlijk joegen deze mythische wezens op zielen! De nog ronddolende zielen werden geoogst en meegevoerd naar de Andere wereld. Tegelijkertijd zou het rond razen van de wilde jacht over de akkers extra vruchtbaarheid brengen.

wild-hunt

De nic van Nicolaas

De naam Nicolaas wordt meestal uitgelegd als komend van nike wat overwinning, en laes wat volk betekend. Hij is dan de overwinnaar van het volk. Maar om welk volk gaat het dan? Nike was de Griekse gevleugelde godin van de overwinning. Zij was de dochter van Pallas en de Styx en vooral bekend als helpster van Zeus bij zijn overwinning tegen de Titanen. Deze Titanen werden vervolgens in de onderwereld geworpen. Uit de naam Nike ontstonden namen als Nicolaas, Nick, Nico en Klaas. De naam van de sint zou dus afkomstig zijn van de Godin van de overwinning! Dit geeft de Sint zelfs  een vrouwelijk tintje! Andere auteurs zien een verwantschap met de Noordse god Odin, die als een van zijn bijnamen Hnikar had. Deze naam betekend ´stoker´ of ´opruier´en Odin gebruikte deze toen hij op een rots te midden van de golven der zee stond, om de held Sigurd advies te geven. Nickar of Nikur was de naam van een watergeest in Scandinavie die elk jaar een slachtoffer vroeg. Verder zijn het Duitse Nickel en het Engelse Old Nick weer synoniemen van de duivel. Vooral de associaties met de zee hebben schrijvers er toe gebracht deze namen in verband te brengen met Nicolaas. Sint Nicolaas komt tenslotte over de grote, grote zee, hij is de patroon der zeelieden en vele havensteden hebben juist hem als beschermheilige. (7)

Conclusie

nike

Nike van Samothrace

Mythisch zou het kloppend zijn om deze zee als de sterren bezaaide nachtzee te zien, de kosmische oceaan. Als sint Nicolaas vaart met zijn schip of rijdt met zijn paard, dan rijdt hij door de nachthemel als een sterrenzee. Hij is dan de herder der sterren, waarbij elke ster staat voor een mensenziel. Zijn bisschopsstaf doet denken aan de herdersstaf van Dumuzi/Tammuz en andere herdersgoden. Tegelijk is het ook een fallisch symbool. Met deze staf als kosmische paal doorboort hij de vulva van de godin Nyx, vrouwe nacht of het Nicolaaswijf. Hij klopt op haar buik om kinderen geboren te doen worden.. Dit gegeven vinden we terug in de heiligenlegende over de drie vaten met de drie vermoorde scholieren, die Nicolaas tot leven wekt door met zijn staf op de vaten te kloppen. Hierbij staan de vaten voor haar baarmoeder.
Als je je kan voorstellen – zoals in de middeleeuwen verteld werd –  dat de Melkweg zelf een straat is die leidt naar de Andere wereld. En dat het eindpunt het zwarte gat is, vlak bij de Poolster, waar rondom alle sterren  draaien. Dan weet je het doel van de zielen die met de Wilde Jacht meegevoerd werden en de herkomst van de cadeaus die Nicolaas met zijn schip met zich meebrengt. Een verre echo hiervan vinden we terug in de Nicolaaslegende van de drie meisjes die kunnen trouwen omdat de sint drie zakken met goud bij hun naar binnen werpt als bruidsschat. (8) In de tijd toen de Sint nog een God was zal hij zelf deze drievoudige bruid gehuwd hebben. Sint is tenslotte ook de ´heylicmaker´ oftewel de huwelijksmakelaar! Hij zal de minnaar zijn geweest van de grote godin van de nacht, van het niks waar alles uit voort gekomen is! Dit is een sterk mythisch gegeven. In de midwintertijd met name tijdens de Heilige dagen tussen kerst en Driekoningen is er even een tijd van hemel op aarde. Een gouden tijd van overvloed en welbehagen. Want de grote god en godin vierden hun heilig huwelijk. In die magische tijd was het mogelijk dat de god en godin, en later heilige of mythische wezens, zoals Perchta en Nicolaas een nachtelijk bezoek kwamen brengen. Uit de wereld voorbij de hemelkoepel haalt de Sint al zijn cadeaus om aan de kinderen te geven. Maar de godin kan dat ook prima zelf, getuige haar optreden als Bertha, Befana en als de vrouw van Sinterklaas..

Abe van der Veen

http://www.oocities.org/the_pagan_heart/Articles/MMM/MMMDec04.html

1) http://images.tresoar.nl/wumkes/pdf/DykstraW_UitFrieslandsVolksleven_1.pdf p. 337
2) http://www.rkk.nl/katholicisme/volksgeloof/sint_barbara_en_de_mijnwerkers
3) http://www.sinterklaasmythen.nl/entry/4/rss.xml Maar natuurlijk is Barbara zelf aan haar toren direct te herkennen als de grote heidense godin par excellence, in de hele regio rond de Middellandse Zee en verder, diep in Azië, vereerd onder namen als Dea Syria, Tyche, Rhea en vele andere. Haar bekendste vormen in Turkije waren de Ephesische Diana of Artemis en de Phrygische Cybele. Ook werd Tyche vereerd in Myra, de stad waar Sinterklaas tot bisschop werd benoemd. De toren of polos die haar hoofd kroonde, symboliseerde haar functie als beschermster van de stad en de menselijke beschaving. Het was deze godin die in de bijbel Astarte wordt genoemd.
Zo zijn ook de Berbers uit Marokko aan hun naam gekomen..
Barbara was de patrones der mijnwerkers. Dit verklaard waarom zij juist in Limburg gezien werd als vrouw van Sinterklaas. Haar vader heette Dioscuros. Dit is verwant aan de naam van de Griekse tweeling Castor en Polydeukes. Zij zijn beschermers der zeelieden.  Hun vrouwen zijn de Leukipidden. (= witte paarden) Phoebe (puur/helder) en Hilaeira (zacht glanzend) zijn.
In een ongeverifieerd stukje uit de telegraaf las ik dat ze op de vlucht voor haar vader Dioscorus zich verschool in een mijn. Daar werd ze ontdekt door de heilige Nicolaas. Overweldigt door haar schoonheid ontstond daar ter plekke een stormachtige romance. Hieruit werd een kind geboren, dat Piet werd genoemd. Een kind dat door het spelen in de vuile mijngangen altijd zwart was. De sint nam het kind mee, toen het groot genoeg was en het werd zijn kleine helper.. Dit verhaal hoe leuk het ook is, is echter een 21e eeuws bedacht verhaal. http://www.verhalenbank.nl/items/show/69607
4) Zie ook mijn artikel: http://www.abedeverteller.nl/van-duivelse-pieten-en-zwarte-klazen-de-monsterlijke-helpers-van-sint-nicolaas-3/
http://en.wikipedia.org/wiki/Perchta
Farwerck – Noordeuropese Mysteriën p. 285, 328
W. Samson – Christmas p. 79
5) http://en.wikipedia.org/wiki/Befanahttp://www.absoluteastronomy.com/topics/La_Befana
Christmas in ritual and tradition – clement Miles p. 218 evhttp://www.gutenberg.org/files/19098/19098-h/19098-h.htm

In Ijsland kent men ook een vrouw die met de midwintertijd wordt geassocieerd: De monsterlijke Gryla. Zij is de moeder van de Jolasveinar oftewel Joelmannen, die ondeugende streken uithalen tussen kerst en driekoningen. Zij trekt rond en is dan op zoek naar stoute kinderen die ze op wil eten. Gryla wordt al genoemd in de Edda als naam voor een reuzin. In de vroege teksten wordt zij afgeschilderd als een monster. Ze had 300 hoofden met zes ogen in elk hoofd en ook nog twee extra ogen in elke nek! Ze had hoorns en hele lange oren. Verder had ze paardenhoeven en vijftien staarten. Ze droeg geroofde ondeugende kinderen in haar zak.

6) Farwerck p. 97
7) Lancashire Folklore – John Harland ´old nick´
Voor Hnikar zie: Edda – Otten Reginsmal vs 18.

8) De vroeg middeleeuwse Nicolaaslegenden zijn na te lezen in Janssen – Nicolaas, de duivel en de doden p. 21-24

Ook interessant is een voornamelijk speculatief stukje uit het Sinterklaaslexicon: De relatie tussen Sinterklaas en vrouwen dateert uit de tijd toen we nog als puur Germaans volkje leefden met de geloofsovertuigingen van toen. De geest van Moeder Aarde kwam in de winter door de rookkanalen de hutten binnen om daar goede gaven te schenken. Of ze heette Vrouw Holle of Holda, Perchta of Bertha, Dame Abonde en Befana. Toen deze streken gechristend werden, kregen deze vrouwen een slechte naam. In 1450 is er een preek gehouden waarin gezegd werd dat Vrouw Holda de moeder van de duivel is. Van zo’n vrouw kun je moeilijk geschenken aannemen, moet men toen gedacht hebben. Sint Nicolaas heeft toen hun taken overgenomen: nachtelijke bezoeken en geschenken brengen. 

8 reacties op “De vrouw van Sinterklaas

  1. Hallo Abe, via FB heb ik dit artikel gekregen gedeeld door Astrid. Man wat een werk heb je hierin zitten en ontzettend leuk om te lezen. Ik zal deze ook delen zodat “mijn” vrienden dit ook kunnen gaan lezen.

    Heel veel succes en ik zal je site ook gaan bezoeken.

    Groeten Tina

  2. hoi Abe,
    bij elk verhaal wat ik van je lees ben ik iedere keer opnieuw onder de indruk.
    wat een research en wat een drang om te weten. en wat een manier om die kennis over te dragen. chapeau!
    groetjes, ingrid

  3. Hallo Abe,

    Wat ik mis in dit verhaal is dat Sinterklaas in Nederland zelfs meerdere vrouwen kon hebben. (gehad)Hij had in bepaalde streken een behoorlijk vrijpostig karakter. Ook liep hij zelf her en der in vrouwenkleren rond trouwens.

  4. Hoi Abe, een mooi verhaal weer! Wist je trouwens dat op het Duitse waddeneiland Borkum, vlak voor de Nederlandse kust, St. Nicolaas nog steeds een vrouw heeft? Zij wordt Wiefke genoemd. Zij draagt een katachtig masker van zwijnenhuid en deelt koekjes uit aan kinderen die lief en vlijtig zijn geweest.

  5. Dag Abe,
    Zonder meer de moeite van het lezen waard. Interessant. Dank.
    De feestdag van Sint-Nicolaas is overigens 6 december en niet 5 december. In Nederland viert men ’s mans verjaardag de avond ervoor, in Vlaanderen de dag zelf.
    Groet,
    Rob

  6. Kijk nou eens Abe…. Even niet ‘artikel inhoudelijk’… Maar zoekend naar een ‘Vrouwelijke Piet’ als plaatje.. stuurt Google mij meteen naar jouw werk….!!

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.